
Η Γνωστική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία (ΓΑΨ) είναι μια βραχεία, ατομική ψυχοθεραπεία. Τη δημιούργησε ο Tony Ryle στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Ο Ryle ήταν γιατρός και ψυχοθεραπευτής στο National Health Service (NHS), στο Guy’s and St. Thomas’ Hospital του Λονδίνου.
Εκείνη την εποχή είδε μια πραγματική ανάγκη για ένα νέο είδος θεραπείας. Ήθελε μια θεραπεία που να φτάνει στα βαθύτερα μοτίβα συμπεριφοράς από το παρελθόν, όπως η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία. Ταυτόχρονα, όμως, ήθελε να είναι πιο σύντομη και προσιτή, ώστε να χωρά στο αγγλικό δημόσιο σύστημα υγείας.
Πώς συνδυάζει το γνωστικό με το αναλυτικό
Η ΓΑΨ είναι ένα συνδυαστικό μοντέλο. Στο γνωστικό μέρος, αξιοποιεί την ικανότητα του ατόμου να παρατηρεί τα συναισθήματα, τις πεποιθήσεις και τις συμπεριφορές του. Στο αναλυτικό μέρος, θεραπευτής και πελάτης διερευνούν μαζί τους ασυνείδητους παράγοντες που επηρεάζουν το άτομο. Στη συνέχεια, δουλεύουν πάνω σε αυτούς μέσα στη θεραπεία.
Επίσης, η θεραπεία εξετάζει πώς επηρεάζουν αυτοί οι παράγοντες τη ζωή του ατόμου. Επιπλέον, αξιοποιεί για την πρόοδό της τη μεταβιβαστική σχέση ανάμεσα στον θεραπευτή και τον πελάτη.
Αρχικά, ο Ryle σχεδίασε το μοντέλο της ΓΑΨ ώστε να είναι απλό και χωρίς δύσκολη ορολογία. Με τα χρόνια, ωστόσο, η ΓΑΨ ανέπτυξε τη δική της ορολογία, που σε κάποιους μοιάζει περίπλοκη. Παρ’ όλα αυτά, οι βασικές της αξίες είναι ξεκάθαρες. Οι επιλογές του πελάτη έχουν σημασία και η θεραπεία τον βλέπει ως συνεργάτη, όχι ως «ασθενή».
Η ΓΑΨ αναγνωρίζει ότι ο άνθρωπος είναι πολύ περισσότερα από τα προβλήματα που έχουν διαγνώσει οι ειδικοί. Γι’ αυτό βοηθά το άτομο να βάλει στόχους που μπορεί να πετύχει και που φέρνουν αλλαγή. Το αρχικό μοντέλο προβλέπει 16 συνεδρίες. Ωστόσο, η διάρκεια μπορεί πλέον να μεγαλώσει, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ατόμου. Το κύριο χαρακτηριστικό της είναι ότι χρησιμοποιεί συγκεκριμένα εργαλεία (tools) σε όλη τη διάρκεια της θεραπείας.
Ποιες είναι οι κύριες θεωρητικές πηγές της ΓΑΨ;
Η πρώτη πηγή είναι η θεωρία της δραστηριότητας (activity theory) του Vygotsky. Σύμφωνα με αυτή, η ψυχοθεραπεία μοιάζει με την πρώιμη διαδικασία μάθησης ανάμεσα στον γονιό και το παιδί. Τα θεραπευτικά εργαλεία λειτουργούν σαν τα «σημεία» της προλεκτικής επικοινωνίας ανάμεσα στον ενήλικα και το παιδί. Έτσι, η θεωρία δίνει έμφαση στην εσωτερίκευση.
Η δεύτερη πηγή είναι το μοντέλο της διαδικαστικής αλληλουχίας (procedural sequence model). Σύμφωνα με αυτό, η ανθρώπινη συμπεριφορά ενεργοποιεί «διαδικασίες». Αυτές είναι αλληλουχίες ψυχικών διεργασιών και συμπεριφορών που ξεδιπλώνει το άτομο για να πετύχει έναν στόχο. Συνήθως όλα αυτά συμβαίνουν ασυνείδητα και συχνά επαναλαμβάνουν το ίδιο μοτίβο.
Η τρίτη πηγή είναι η θεωρία των αντικειμενότροπων σχέσεων (object relations theory). Σύμφωνα με αυτή, το παιδί, μέσα από την πρώιμη σχέση του με τη μητέρα, εσωτερικεύει τόσο τον ρόλο της μητέρας όσο και τον δικό του. Αργότερα, ενεργοποιεί αυτούς τους ρόλους στις σχέσεις του με τους άλλους.
Η ΓΑΨ εξετάζει πώς διαμόρφωσε το άτομο αυτούς τους ρόλους και γιατί τους κράτησε στη ζωή του. Στην παιδική και εφηβική ηλικία, οι ρόλοι αυτοί ήταν χρήσιμοι για το άτομο. Στην ενήλικη ζωή, όμως, έγιναν αναποτελεσματικοί και δυσλειτουργικοί. Έτσι, ενεργοποιούν συμπεριφορές που φέρνουν δυσφορία.
Η δομή, η εφαρμογή και οι τεχνικές της ΓΑΨ
Η Γνωστική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία είναι σχεσιακή και συνεργατική. Η βάση της είναι η συνεργασία θεραπευτή και πελάτη μέσα στη συνεδρία. Η θεραπευτική σχέση παίζει μεγάλο ρόλο στην αλλαγή. Γι’ αυτό ο κύριος στόχος της ΓΑΨ είναι μια αυθεντική σχέση συνεργασίας μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο.
Μέσα από αυτή τη σχέση, το άτομο χρησιμοποιεί συγκεκριμένες τεχνικές και εργαλεία. Έτσι, αναγνωρίζει τους δυσλειτουργικούς αμοιβαίους ρόλους και τις συμπεριφορές που προκαλούν τα προβλήματα και τα συμπτώματά του. Στη συνέχεια, τους αναδιαμορφώνει και τους αναθεωρεί.
Τα τέσσερα στάδια της θεραπείας
Οι Ryle, Kellett, Hepple και Calvert περιγράφουν τη δομή της ατομικής θεραπείας ΓΑΨ σε τέσσερα στάδια:
Η συνεδρία της εκτίμησης. Αρχικά, ο θεραπευτής αξιολογεί αν η ΓΑΨ ταιριάζει στο άτομο. Για παράδειγμα, η ΓΑΨ δεν είναι κατάλληλη για άτομα με ενεργό ψύχωση ή κατάχρηση ουσιών. Επίσης, θεραπευτής και πελάτης συζητούν τη φύση και τη διάρκεια της θεραπείας. Αυτό το στάδιο διαρκεί περίπου μία συνεδρία.
Οι συνεδρίες της αναδιαμόρφωσης. Σε δεύτερο χρόνο, ο θεραπευτής διερευνά το ιστορικό του πελάτη. Για να σκιαγραφήσει τις δυσκολίες του, χρησιμοποιεί τον Φάκελο Ψυχοθεραπείας και το Ερωτηματολόγιο Δομής Προσωπικότητας. Μαζί, δημιουργούν μια διαδοχική διαγραμματική αναδιατύπωση και μια επιστολή αφηγηματικής αναδιατύπωσης. Αυτό το στάδιο διαρκεί περίπου τέσσερις συνεδρίες.
Οι κυρίως θεραπευτικές συνεδρίες. Έπειτα, ο θεραπευτής ενθαρρύνει τον πελάτη να κρατά ημερολόγιο και να παρατηρεί τον εαυτό του. Έτσι, ο πελάτης εντοπίζει τις προβληματικές διαδικασίες. Επίσης, η αναδιατύπωση βοηθά και τους δύο να καταλάβουν τι συμβαίνει στη θεραπευτική σχέση. Παράλληλα, βοηθά τον πελάτη να αφομοιώσει τις αναμνήσεις και τα συναισθήματα που φέρνει στην επιφάνεια η δουλειά τους. Αυτό το στάδιο καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της θεραπείας.
Οι συνεδρίες του τέλους. Τέλος, θεραπευτής και πελάτης εξετάζουν μαζί τι σημαίνει το τέλος της θεραπείας. Επίσης, καταγράφουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους.
Τα προβληματικά μοτίβα συμπεριφοράς
Η ΓΑΨ περιγράφει τα προβληματικά μοτίβα συμπεριφοράς με τρεις τρόπους:
- Διλήμματα: περιορίζουν τις δυνατότητες δράσης ή σχέσεων σε δύο ακραίες επιλογές.
- Παγίδες: κρατούν ζωντανές τις αρνητικές πεποιθήσεις. Το άτομο κάνει πράγματα που φέρνουν συνέπειες. Αυτές οι συνέπειες μοιάζουν να επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις του.
- Εμπλοκές: το άτομο εγκαταλείπει ή σαμποτάρει στόχους που του ταιριάζουν. Το κάνει επειδή πιστεύει ότι, αν τους πετύχει, θα κινδυνέψει ή ότι οι άλλοι το απαγορεύουν.
Ποια είναι τα οφέλη;
Τα οφέλη της ΓΑΨ είναι, φυσικά, όλα όσα μπορεί να κερδίσει κάποιος όταν ξεκινά ψυχοθεραπεία. Ωστόσο, μπορούμε να συνοψίσουμε τα ιδιαίτερα οφέλη της Γνωστικής Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας ως εξής:
- Ο πελάτης νιώθει ότι τον ακούν και τον καταλαβαίνουν.
- Χτίζει μια ουσιαστική σχέση εμπιστοσύνης με τον θεραπευτή, σε ένα ασφαλές περιβάλλον.
- Καταλαβαίνει τις σκέψεις και τις συμπεριφορές πίσω από παλαιότερες διαγνώσεις ή «ετικέτες».
- Μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό του με έναν διαφορετικό τρόπο.
- Καταλαβαίνει ποια ακριβώς είναι τα δυσλειτουργικά ζητήματα στη συμπεριφορά του.
- Συνδέει τις εμπειρίες του παρελθόντος με όσα αντιμετωπίζει σήμερα.
- Αναγνωρίζει μοτίβα συμπεριφοράς που ανέπτυξε για να επιβιώσει. Επίσης, καταλαβαίνει ότι αυτά τα μοτίβα δεν τον εξυπηρετούν πια και απλώς τον «κρατούν» πίσω.
- Μαθαίνει να αναγνωρίζει και να επιλέγει πιο θετικές εναλλακτικές στη ζωή του.
- Βελτιώνει τις σχέσεις του τόσο με τον εαυτό του όσο και με τους άλλους.
Σε τι διαφέρει από τις υπόλοιπες προσεγγίσεις ψυχοθεραπείας;
Όπως πολλές μορφές ψυχοθεραπείας, η Γνωστική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία εξετάζει το παρελθόν του πελάτη. Εξετάζει επίσης τα μοτίβα συμπεριφοράς που έχει αναπτύξει. Αυτά τα μοτίβα επηρεάζουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και συχνά τις πράξεις του. Έτσι, τον εμποδίζουν να είναι καλά στο παρόν.
Ωστόσο, η ΓΑΨ δίνει ιδιαίτερη προσοχή στα μοτίβα σχέσεων. Εξετάζει πώς οι συνήθεις συμπεριφορές επηρεάζουν τις σχέσεις με τους άλλους και τη ζωή του ατόμου γενικότερα.
Επιπλέον, η γνωστική αναλυτική θεραπεία είναι πιο συνεργατική και λιγότερο επιτακτική από άλλα είδη θεραπείας. Για παράδειγμα, ενθαρρύνει τον πελάτη να εξηγήσει τα ζητήματά του με τους δικούς του όρους. Επίσης, τον καλεί να συμμετέχει στους στόχους της θεραπείας και να διαλέξει ο ίδιος τις λύσεις που θέλει.
Μια ακόμη διαφορά αφορά τη δομή. Η ΓΑΨ έχει ένα σαφές πλαίσιο για τους θεραπευτές, γι’ αυτό έχει αρκετή δομή. Ωστόσο, αφήνει χώρο για δημιουργικότητα, ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία κάθε θεραπευτή.
Σε ποιους απευθύνεται;
Η Γνωστική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία βοηθά σε ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών δυσκολιών. Για παράδειγμα, έχει εφαρμογή στις αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, στις διαταραχές πρόσληψης τροφής και στην κατάχρηση ουσιών.
Επίσης, δείχνει πολύ ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε άτομα με οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Σε αυτή την περίπτωση, η ΓΑΨ χρησιμοποιεί το μοντέλο των πολλαπλών καταστάσεων εαυτού. Το αποτυπώνει σε διάγραμμα, με περισσότερες από μία πυρηνικές καταστάσεις. Έτσι, χτίζει από πολύ νωρίς τη θεραπευτική συμμαχία και μειώνει σημαντικά τις πρόωρες διακοπές της θεραπείας.
The claim for CAT that it is an effective and socially relevant method rests on its capacity to help the majority of patients in a time limited intervention. Because of its brevity it can reach the economically under-privileged, of whom there are many in a decade where consumerism and competition have become dominant values. Moreover, their methods of working collaboratively with patients extend their autonomy, sense of effectiveness and capacity for mutuality, and serves to counter social pressures toward isolation and passivity. Ryle, 1990, p.242
Η Γνωστική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία είναι μία από τις βασικές προσεγγίσεις του γραφείου μας. Δες όλες τις υπηρεσίες ψυχοθεραπείας ή γνώρισε την Αρετή Λιάρου.